Stukje 11 - Herinneringen

Ik schreef eerder over afstand, en hoe je met wat afstand van je leven een verhaaltje kan maken. Waardoor alles dragelijker wordt, waardoor je niet verdrinkt in nachtenlang wakker met je baby, maar ergens alvast ziet dat het een fase is. Maar door afstand gaan ook de opeenstapeling van losse fragmenten van je leven op een of andere manier bij elkaar horen. Zelf merk ik dat wanneer ik schrijf, ik vooral dat doe: een verhaal maken van de losse flarden. Ik neem afstand van mijn daadwerkelijke leven, en terwijl ik schrijf laat ik herinneringen en gebeurtenissen in elkaar overvloeien die misschien in wezen niks met elkaar te maken hadden. Ik brei er een geheel van. Doordat je ervaringen na elkaar opschrijft, wek je ook de indruk dat er een soort causaliteit bestaat. En misschien is dat ook wel zo op een hele ingewikkelde manier, zoals het butterfly effect, maar misschien was alles ook een grote homp toeval. Als ik mijn eigen teksten terug lees is er iets gebeurd met de herinnering, de tekst en verwerking ervan is er overheen komen te liggen als een soort rastertje, met lijnen en pijlen en ook een leuk filter kleurtje. Maar ook pijn en leed worden esthetisch wanneer je er de juiste woorden aan geeft. En als ik dan terug denk aan donkere dagen, denk ik er zinnen bij, of woorden, dan zie ik voor me op welke pagina van mijn boek het staat en heeft het letterlijk een plek gekregen in het verhaal van mijn leven. De doelloosheid is er vanaf. 

Ik doe steeds vaker redactiewerk en dan merk ik bij persoonlijke verhalen ook meteen of het gelukt is afstand te vinden. Het is best ingewikkeld want het is belangrijk dat je niet afstandelijk bent ten opzichte van de emoties die je had, maar dat je wel afstand hebt van de losse fragmenten en bereid bent er een verhaal van te maken. Als je nog erg aan alle feiten hangt, omdat je ze niet vergeten bent, dan wordt een stuk tekst vaak geen verhaal. Het is bovendien een vergissing, je weet meestal niks meer van de ‘feiten’. Zo werkt herinnering niet. Zoals de onderzoeker Elizabeth Loftus zegt: 

‘Many people believe that memory works like a recording device. You just record the information, then you call it up and play it back when you want to answer questions or identify images. But decades of work in psychology has shown that this just isn't true. Our memories are constructive. They're reconstructive. Memory works a little bit more like a Wikipedia page: You can go in there and change it, but so can other people.’ 

Zij heeft een onderzoek gedaan waarbij ze mensen een filmpje van een auto botsing lieten zien, achteraf vroegen ze de mensen om feiten uit het filmpje. En hoewel de deelnemers hetzelfde filmpje keken, verschilde hun herinneringen behoorlijk. Bovendien bleek dat als je de vragen een klein beetje aanpaste, de herinneringen nog veel meer van elkaar gingen verschillen. Zo vroeg ze sommige mensen: Hoe snel reden de auto’s toen ze elkaar raakten? en andere: Hoe snel reden de auto’s toen ze op elkaar botsten? En daar kwamen gemiddeld dus heel andere snelheden uit. Bovendien herinnerden de mensen die iets over ‘botsen’ hadden gehoord dat er glas brak en stukken rond vlogen terwijl de mensen die alleen het woord ‘aanraking’ hadden gehoord zich dat niet of nauwelijks herinnerden. Het was ook niet gebeurd. Dit alles om maar te zeggen, herinneringen zijn geen opnames van feiten, maar verhalen, grotendeels verzonnen en versierd door onze eigen hoofden. 

Nou kan je hier een beetje zenuwachtig van worden, ik ten minste. Het idee dat, dat wat we ons herinneren niet per se waar is. Dat voelt enigszins instabiel, we bouwen het heden toch door op het verleden, dus op wat voor drassig fundament bouwen we dan? Aan de andere kant is het ook wel een fijn idee, als we het toch allemaal maar een beetje lopen te verzinnen, kunnen we het net zo goed opleuken. En zoals je een Wikipedia pagina zelf aan kan passen kan dat dus ook met je herinneringen. Als je dat bij een therapeut doet omdat je een trauma hebt, dan noemen ze dat EMDR. Daar heb ik eigenlijk heel veel aan gehad. Voor een trauma is dat denk ik wel nuttig, maar voor de kleine schadetjes des levens werkt schrijven eigenlijk een beetje hetzelfde. Je haalt een herinnering op, verwerkt het, past de pagina aan, stopt er wat bij, haalt er wat af, en schrijft het op.

‘Ze’ zeggen weleens dat trauma het breken van het narratief is, dat een trauma precies die breuk is in het verhaal van je eigen leven en eigen identiteit die ervoor zorgt dat het niet meer een kloppend geheel is. Ik kan me dat wel voorstellen. Als mijn verhaal bijvoorbeeld gaat over liefde, samenleven, vriendschap en vertrouwen, dan is verkracht worden een vreemde onderbreking. Het past niet in het verhaal, het past niet bij mijn identiteit, het is alsof het boek van mijn leven een paar uitgescheurde bladzijden heeft. En misschien is het ook daarom, of op die manier, dat ik me de tijd rondom mijn verkrachting niet kan herinneren. Wat je niet in een verhaal gepast krijgt kan ook niet onthouden worden, dat blijven flarden. Net als Duitse naamvallen, daar moet je ook liedjes of een acroniem of iets dergelijks van maken. Zoiets kan je niet zomaar los in de wereld onthouden. 

Maar wanneer iemand emotioneel afstandelijk schrijft, dan ga ik niet mee in een verhaal, dan gaan mensen vaak proberen te verhullen hoe diep bedroefd of verschrikkelijk boos ze waren. Vaak gebeurt dit wanneer iemand een persoonlijk verhaal schrijft, maar met de meningen van eventuele lezers al in hun hoofd. Die afstand, die is funest. Maar ik las een tijd geleden ook een verhaal van iemand die iets schreef dat een paar dagen ervoor plaats had gevonden. Vreemde details vinden dan hun weg op de pagina’s terwijl de herinnering zelf nog helemaal geen betekenis heeft gekregen. Het was voor de schrijver zelf wel duidelijk dat het moment belangrijk zou gaan worden, maar eigenlijk nog niet op welke manier. En dat is dus volgens mij wel goed om te weten als je schrijft. Want herinneringen zijn een soort gekke flarden in je hoofd en die flarden moeten nog gesorteerd worden, iemand moet van binnen de juiste kast nog vinden, de categorie en de la, de volgorde bedenken en op opslaan klikken. Dan wordt het filmpje opgeslokt door de kast en gekleurd door de categorie waar hij in zit. En ik denk dus, dat elke keer dat je het filmpje eruit haalt, je er altijd iets aan veranderd. Alsof je er met vieze vingers aan zit. Als ik bijvoorbeeld tijdens een ruzie een herinnering aan een vakantie ophaal dan benadruk ik met mijn vieze ruzie vingers alle ruzies of spanningen tijdens de vakantie. Maar toen ik laatst aan zo’n zelfde vakantie dacht terwijl ik een doosje met een heel lekker ruikend zalfje vasthield dat we daar langs de weg in zo’n vertrouwens winkeltje hadden gekocht, toen veranderde de herinneringen aan die vakantie weer in zomerse, met avontuur gevulde, heerlijk geurende dagen. 

Zo zat ik ook een keer een paar uur met iemand in een auto, met twee mensen eigenlijk. Een verevelend mens, en mijn vriend Zee. Die autorit was best intens, het vervelende mens bleef namelijk maar doorzagen over een ruzie die zij had met iemand anders. Ze vertelde het met als doel ons direct aan haar kant te krijgen. Het enige is, zelfs na twee uur gezeur op de achterbank, was ik het helemaal niet met haar positie eens. Erger nog, ik moest me inhouden om zelf niet ook in de ruzie meegesleept te worden. Hoe dan ook, naast mij zat Zee. Op dat moment kende ik Zee nog niet zo goed en had ik geen idee of hen misschien wel echt geïnteresseerd was in dit verhaal. En misschien zelfs wel vond dat het vervelende mens gelijk had. De herinnering bleef als een soort mug in de nacht in mijn hoofd suizen tot de eerste keer dat Zee en ik aan elkaar toegaven hoe ongelooflijk vervelend die autorit was en dat het vervelende mens echt heel vervelend is. Ik ving de mug tussen mijn handen, hij ontvouwde zich tot een soort vlinder en ik stopte hem in het kastje met ‘vriendschap’ erop. In de la met ‘vervelende herinneringen die me dichter bij andere mensen brachten’. Daar zit bijvoorbeeld die autorit, en mijn biologielessen op het Gerrit van der Veen, mijn herinneringen aan de koude nachten op Hoeve La Marotte, en hoe de douche in mijn ouderlijk huis koud werd wanneer iemand anders ergens in het huis een kraan aan draaide.  Geen trauma’s dus, maar onderdelen van een positief verhaal. De kleine obstakels die nodig zijn om er iets boeiends van te maken, de vervelende dingen die je met mensen doormaakt waar je later dan nog jaren om kan lachen.

Om maar te zeggen, die mug kon nog zoveel kanten op, maar kwam daar terecht. Je weet het gewoon echt niet op zo’n moment wat een belevenis voor je gaat betekenen. En als je er dan al over schrijft, loop je het risico dat de lezer ook zoekend naar betekenis achter blijft. Nou denk ik trouwens niet dat alleen schrijven werkt voor dit spelletje, je kan waarschijnlijk ook schilderen of fotograferen of iets heel anders. Ik ken veel mensen die praten in plaats van schrijven, heel veel praten over hun problemen bijvoorbeeld, tot de problemen een verhaal worden, en dan kan je daar weer een zelfhulpboek over lezen, en dan kan je het idee hebben dat je ook echt iets oplost. Ik heb niks tegen zelfhulpboeken, lees ze regelmatig zelfs. Je weet namelijk maar nooit of er met de juiste woorden of ideeën nog wat leukers van te bakken valt. Maar in wezen verzinnen we de hele boel bij elkaar, we hebben geen idee meer wat er “echt” gebeurde. We mogen zelf kiezen en kleien en er wat van breien. We kunnen natuurlijk niet alle ingredienten zelf kiezen, het is niet een kwesti van achterstevoren manifestatie, er gebeuren ook gewoon dingen. En soms dus zelfs hele lastige dingen, dingen die je niet goed in je verhaal kwijt kan. Freud schrijft daarover in Herinneren, Herhalen en doorwerken: ‘De patiënt herinnert zich in het geheel niets van wat hij vergeten en verdrongen heeft, maar hij ageert het. Hij reproduceert het niet als een herinnering, maar als een handeling; hij herhaalt het, zonder zich er natuurlijk van bewust te zijn dat hij het herhaalt.’

Dat wat niet herinnerd wordt, of niet verhalend wordt, dat wordt herhaald. Omdat de mug nog rond zoemt, stel ik me zo voor, tot hij gepakt en geordend is blijft hij langskomen. Als een mug in de nacht en dat je dan steeds in slaap valt en hoopt dat hij weg blijft tot je in de hitte van de nacht weer zzzzzzz hoort en alles opnieuw begint.